Araç Mahrumiyet Bedeli
Trafik kazaları neticesinde hasar gören bir aracın onarım süresince kullanılamaması, araç maliki nezdinde mülkiyet hakkının kısıtlanmasından doğan bir "kullanım yoksunluğu" (loss of use) zararı doğurur. Bu çalışmada, Yargıtay’ın yerleşik içtihatları ve bilirkişi uygulamaları ışığında; tazminatın koşullarını, hesaplama formüllerini ve emsal kararları inceleyeceğiz.
1. Hukuki Nitelik
Araç mahrumiyet bedeli, haksız fiilden kaynaklanan gerçek zararın tazmini ilkesine dayanır. Mağdur araç kiralamamış olsa dahi, aracını kullanamamaktan doğan soyut ekonomik kaybı ifade eder. Yargıtay 4. Hukuk Dairesi'nin 2021/26777 E. sayılı kararında açıkça belirtildiği üzere; kiralama faturası sunulmasa bile hakim, TBK m. 50/2 uyarınca zararı hakkaniyete uygun olarak belirlemelidir. Dolayısıyla, "Fatura yoksa tazminat da yoktur" savunması, güncel Yargıtay içtihatları karşısında geçerliliğini yitirmiştir.
2. Makul Tamir Süresi
Araç mahrumiyet süresinin belirlenmesinde esas alınan kriter “makul tamir süresi”dir. Tazminat hesabında aracın serviste kaldığı fiili süre değil, teknik ve bilimsel verilerle hasarın niteliğine göre objektif olarak belirlenen "Makul Tamir Süresi" esas alınır.
Fiili Süre Neden Esas Alınmaz?Yargıtay 4. ve 17. Hukuk Dairesi kararlarına göre; yedek parça teminindeki gecikmeler, servisin iş yoğunluğu, sigorta şirketinin onay süreçleri veya ekspertiz beklentileri gibi dışsal faktörler davalıya (haksız fiil failine) yüklenemez. Bilirkişi, hasarın niteliğine göre ideal onarım süresini tespit etmelidir.
Hesaplama yöntemi tamamen bilirkişi uzmanlığına dayanır (HMK md. 266 vd. ve Bilirkişilik Kanunu). Mahkeme, somut delilleri (kaza tespit tutanağı, ekspertiz fotoğrafları, hasar raporu, servis kayıtları) bilirkişiye tevdi eder; bilirkişi ise zaman etüdü yaparak süresi belirler.
Hasar Türüne Göre Ortalama Makul Süreler
Bilirkişi raporlarında ve Yargıtay denetiminden geçen dosyalarda kabul gören ortalama süreler şöyledir:
-Hafif Hasar (sadece tampon çizik/boya, küçük parça değişimi): 3-7 İş Günü.
-Orta Seviye Hasar (Kaporta/Boya/Değişim): 8-15 İş Günü.
-Ağır Hasar (Mekanik + Kaporta): 15-25 İş Günü.
-Pert (Total Loss) Durumu: Aracın onarımı ekonomik değilse, "emsal bir aracın satın alınması için gereken makul süre" tazmin edilir. Bu süre genellikle 15-25 gün aralığında kabul edilmektedir.
Bu süreler somut olaya göre değişir; her zaman bilirkişi raporuyla tespit edilir.
3. Hesaplama Yöntemi
Hukukçuların dava dilekçelerinde veya ıslah dilekçelerinde kullanabileceği hesaplama yöntemi, Yargıtay kriterlerine (Yargıtay 17. HD 2013/7281) uygun olarak şu formülle yapılmalıdır:
Tazminat = Makul Süre \Günlük Rayiç - Tasarruf Edilen Giderler
Hesaplama Parametreleri:
Günlük Rayiç: Aracın marka/modeline uygun emsal kiralama bedeli (piyasa verileri).
Tasarruf İndirimi: Araç kullanılmadığı için harcanmayan yakıt ve amortisman giderleri (genellikle %10-%20 aralığında bir indirim uygulanabilir,
Endeksleme: Kaza tarihi ile rapor tarihi arasındaki TÜFE farkı.
Örnek Vaka Analizi (Tablo)
Aşağıdaki tablo, orta segment bir araçta meydana gelen hasar için 2026 piyasa koşullarına göre kurgulanmıştır:
4. Sigorta Teminatı Sorunu
Önemle belirtmek gerekir ki; araç mahrumiyet bedeli "dolaylı zarar" (yansıma zarar) niteliğindedir. Bu tür talepler doğrudan kusurlu tarafa ya da i karşı ileri sürülmelidir.
-ZMMS (Trafik Sigortası): Genel şartlar uyarınca dolaylı zararlar teminat dışıdır. Bu nedenle sigorta şirketine husumet yöneltilemez, doğrudan araç işleteni ve sürücüsüne dava açılmalıdır.
-Kasko: Poliçede özel kloz ("kullanım mahrumiyeti teminatı" vb.) yoksa genellikle karşılanmaz.
Zararın öğrenildiği tarihten itibaren 2 yıl, herhâlde kaza tarihinden itibaren 10 yıl içinde dava açılmalıdır (TBK m. 72). Mahkeme kararlarında tespit edilen bedel, kaza tarihinden itibaren yasal faizle (veya ticari temerrüt faiziyle) birlikte tahsil edilir
5. Yargıtay Kararları
Konuyla ilgili temel kararlar aşağıda özetlenmiştir:
A. Fatura İbrazı Zorunluluğunun Olmadığına Dair
Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, E. 2021/26777, K. 2022/11236, T. 29.09.2022
Araç kiralandığına dair belge olmasa dahi araç mahrumiyet bedeline hükmedilebileceği ve araçta oluşan hasarın niteliğine göre makul tamir süresinin belirlenerek, ihtiyaçı için aracı kullanamamaktan doğan ve bu süre içinde davacının (ikame araç) ödemesi gereken bedelin ödenmesi gerektiği dair kararda; "Dava, trafik kazasından kaynaklanan maddi tazminat istemine ilişkindir. Davacı vekili, meydana gelen kazada davacıya ait aracın hasarlandığını, aracın onarım süresince aracından mahrum kaldığını açıklayıp diğer taleplerinin yanında araç mahrumiyet bedelinin de tahsiline karar verilmesini talep etmiştir. Kural olarak haksız fiilden kaynaklanan tazminat davalarında gerçek zarar ilkesi geçerlidir. Zarar gören ancak haksız fiil sebebiyle uğradığı gerçek zararını haksız fiil sorumlularından isteyebilir. Olay tarihi itibariyle yürürlükte bulunan 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun 50'nci maddesinin ikinci fıkrası uyarınca davacı tarafından araç kiraladığına dair belge veya ödeme belgeleri sunulmasa da hakim zararı belirleyebilir. Bu durumda mahkemece, davacı aracında oluşan hasarın niteliğine göre makul tamir süresinin belirlenmesi, ihtiyaçları için aracı kullanamamaktan doğan ve bu süre içinde davacının (ikame araç) ödemesi gereken bedelin ne olacağı konularında alınan bilirkişi raporuna göre davacının araç mahrumiyet bedeli talebinin kabulüne karar verilmesi gerekirken, yanılgılı değerlendirme ile davacının bu talebini objektif kriter ve delillerle ispatlayamadığı gerekçesiyle reddine karar verilmesi doğru görülmemiştir." şeklindedir.
Yargıtay 17. Hukuk Dairesi, E. 2014/13531, K. 2016/11340, T. 08/12/2016
Araç kiralandığına dair belge sunulamasa dahi kasko sigortası yeni bir araç alıncaya kadar geçecek makul süre için araç mahrumiyeti zararı ödenmesi gerektiğine dair karar “Dava, trafik kazası sonucu araçta meydana gelen hasar sebebi ile maddi tazminat ve cismani zarar sebebi ile maddi-manevi tazminat istemine ilişkindir. Mahkemece, davacının kasko sigortacısı tarafından yapılan ödeme ve tarihleri de değerlendirilmek suretiyle yeni bir araç alıncaya kadar geçecek makul süre için araç mahrumiyeti zararı belirlenerek hükmetmesi gerekir.” şeklindedir
B. Pert (Total Loss) Araçlarda Hesaplama Yöntemi
Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, E. 2021/10248, K. 2023/10491, T. 10.10.2023
Aracı pert olan davacının mahrumiyet zararı, aynı nitelikte (emsal) yeni bir aracın satın alınması için gerekli makul süreye göre belirlenmesi gerektiğine dair karar “Mahkemece davacının aracı tamir görmediğinden aracından yoksun kaldığı süreden bahsedilemeyeceği gerekçesiyle araç mahrumiyeti talebinde bulunulamayacağı kabul edilerek ikame araç bedeli talebinin reddine karar verilmiştir. Mahkemece yapılacak iş; pert olan araçlarda araç mahrumiyeti zararı aynı nitelikte (emsal) yeni bir aracın satın alınması için gerekli makul süreye göre belirlenmelidir. Yeni araç satın alınması için gerekli makul sürenin tespiti ve saptanan bu sürede oluşacak zararın hesabı hususlarında ayrıntılı, gerekçeli, denetime elverişli bir ek rapor alınarak sonucuna göre karar verilmesi gerekirken yazılı olduğu biçimde hüküm kurulması doğru değildir.” şeklindedir.
Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, E. 2021/24654, K. 2022/7340, T. 18.04.2022
Pert olan davacı aracı ile aynı nitelikteki bir aracın yeniden satın alınması için gerekli olan makul süreye ilişkin karar ise “Dava, trafik kazası sonucu oluşan araç hasarı ve bedensel zarar nedeniyle maddi ve manevi tazminat istemine ilişkindir. davacı aracının pert olduğunun daha önce eksper tarafından tespit edildiği ve tarafların kabulünde olduğu, davacının araç sovtajını 3.750,00 TL'ye satıp sovtajı değerlendirdiği hususları da dikkate alınmak suretiyle; aracın kaza tarihindeki hasarsız rayiç bedeli ile sovtaj bedelinin ne kadar olacağı belirlenip zararın tespitiyle araç hasar bedeli hesabının yapılması; davacının araç mahrumiyet bedeli istemi yönünden de, pert olan davacı aracı ile aynı nitelikteki bir aracın yeniden satın alınması için gerekli olan makul sürenin ne olduğu belirlenip, bu sürede emsal nitelikteki bir aracın (davacı tarafından kaza olmasaydı dahi yapılması gereken yakıt vs. gibi zorunlu giderler indirildikten sonra) kiralama ücretinin miktarına göre araç mahrumiyet bedelinin hesaplanması hususlarında makine mühendisi bilirkişiden rapor alınarak sonucuna göre karar verilmesi (Bozmaya Uyma)” şeklindedir.
Yargıtay 17. Hukuk Dairesi, E. 2016/12588, K. 2019/5195, T. 29.04.2019
Pert olan davacı aracı ile aynı nitelikteki bir aracın yeniden satın alınması için gerekli olan makul süreye ilişkin diğer bir karar ise “Dava, trafik kazası sonucu oluşan araç hasarı ve bedensel zarar nedeniyle maddi ve manevi tazminat istemine ilişkindir. Mahkemece; araç hasarı konusunda uzman makine mühendisi bilirkişiden, davacı aracının pert olduğunun daha önce eksper tarafından tespit edildiği ve tarafların kabulünde olduğu, davacının araç sovtajını 3.750,00 TL'ye satıp sovtajı değerlendirdiği hususları da dikkate alınmak suretiyle; aracın kaza tarihindeki hasarsız rayiç bedeli ile sovtaj bedelinin ne kadar olacağı belirlenip zararın tespiti, araç hasar bedeli hesabının yapılması; davacının araç mahrumiyet bedeli istemi yönünden de, pert olan davacı aracı ile aynı nitelikteki bir aracın yeniden satın alınması için gerekli olan makul sürenin ne olduğu belirlenip, bu sürede emsal nitelikteki bir aracın (davacı tarafından kaza olmasaydı dahi yapılması gereken yakıt vs. gibi zorunlu giderler indirildikten sonra) kiralama ücretinin miktarına göre araç mahrumiyet bedelinin hesaplanması hususlarında ayrıntılı, gerekçeli ve denetime elverişli bir rapor alınarak sonucuna göre karar verilmesi gerekirken, eksik incelemeyle, yazılı olduğu biçimde hüküm kurulması bozmayı gerektirmiştir” şeklindedir.
C. Gecikmelerin Davalıya Yüklenemeyeceği
Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, E. 2020/1587, K. 2020/4597, T. 23.12.2020
Davacıdan kaynaklanan gecikmeler, servis yoğunluğu veya parça bekleme süreleri davalıya yüklenemeyeceği, bilirkişi tarafından teknik olarak 20 iş günü belirlenmişse, hesaplama bu süre üzerinden yapılması gerektiğine dair kararda; “Trafik kazalarında araç mahrumiyeti nedeniyle zarar belirlenirken aracın hasar durumuna göre onarımı için gereken makul sürenin belirlenmesi ve belirlenen bu süre üzerinden zarar hesabının yapılması gerekir. Bu hesaplama ise çözümü hukuk dışında özel ve teknik bilgiyi gerektiren bir husus olup mahkemece bilirkişi görüşüne başvurulmalıdır. Mahkemece alınan 04/07/2018 tarihli bilirkişi raporunda davacının aracının onarımı için gereken makul süre 20 iş günü olarak belirlenmiştir. Davacıdan kaynaklanan sebeplerle aracın geç onarıma verilmesi, servis yoğunluğu nedeniyle onarımda geçen süre, aracın kiralayana geç teslim edilmesi vb. hususlar davalıya yüklenemez.” şeklindedir.
D. Husumet ve Sigorta Teminatı
Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, E. 2021/26464, K. 2022/11237, T. 29.09.2022
Araç mahrumiyet zararı dolaylı zarar olup trafik sigortası (ZMMS) teminatı dışında olduğu ve bu zarardan işleten ve sürücü şahsen sorumlu olduğuna dair kararda; “Dava, trafik kazasından kaynaklanan maddi tazminat istemine ilişkindir. Bir şeyin kısmen hasar görmesi halinde, kullanılamamasından doğacak zararlar sorumlu kişiden talep edilebilir. Motorlu araç zarar görmüş ise aracın kullanım amacına göre araçtan mahrumiyet zararı belirlenmelidir. Somut olayda, davacı, aracının serviste kaldığı süre zarfında kendisine herhangi bir araç temin edilmediğini, aracını kullanmaktan mahrum kaldığını belirtmiştir. Şu halde; davacının tamir süresince aracın kullanılmasından mahrum kalması nedeni ile zararının oluştuğunun kabulü gerekir. Bunun için aracın ticari olması gerekmeyip sırf kullanımdan mahrum kalmak da giderilmesi gereken zararlar arasındadır. Ne var ki, araç mahrumiyetine ilişkin zarar dolaylı zarar olup trafik sigortasının teminatı dışında kalmaktadır.” şeklindedir.
E. Zararın Tespiti ve İndirimler
Yargıtay 17. Hukuk Dairesi, E. 2013/7281, K. 2013/8745, T. 10.06.2013
" Dava trafik kazasından kaynaklanan hasar ve araç mahrumiyeti bedelinin tahsili istemine ilişkindir. B.K.’nun 105.maddesine göre, bir şeyin kısmen hasar görmesi halinde, kullanılamamasından doğacak zararlar sorumlu kişiden talep edilebilir. Motorlu araç zarar görmüş ise, aracın kullanılış amacına göre araçtan mahrumiyet zararı belirlenmelidir. Somut olayda hükme esas alınan bilirkişi raporunda araç mahrumiyeti aracın serviste kaldığı gün sayısı olan 111 güne göre 2.912,00TL olarak belirlenmiştir. Oysa araç mahrumiyetinin aracın kaç günde tamir edilebileceği bilgisine göre tayin edilmesi gerekmektedir. Eksik incelemeyle hüküm kurulamaz . Bu durumda mahkemece, hasar ve araç mahrumiyeti konusunda uzman bilirkişiden, aracın kaç günde tamir edileceği, günlük kiralama bedeli, amortisman, yakıt v.s. giderler düşülerek araç mahrumiyeti zararının tespiti yönünden, ayrıntılı, gerekçeli, denetime elverişli rapor alınıp, sonucuna göre bir karar verilmesi gerekirken, yazılı şekilde hüküm kurulması doğru görülmemiştir." şeklindedir.
Bu kararlar ışığında; açılacak davalarda "makul süre" tespiti için uzman bilirkişi (makine mühendisi) talep edilmesi ve ZMMS dışındaki sorumlulara yönelinmesi usul ekonomisi açısından elzemdir.
