Koşullu Salıverme, Denetimli Serbestlik ve Ertelemeler
Ceza infaz hukukunda temel amaç, hükümlünün cezasını infaz ederken ıslah olması ve topluma kazandırılmasıdır. Ceza hukuku süreçlerinde en çok merak edilen ve karmaşık formüllere sahip olan aşama, şüphesiz ceza infaz hesaplamalarıdır. Bir hükümlünün cezaevinde geçireceği süre; suçun işlendiği tarihe, suçun türüne, hükümlünün yaş grubuna ve tekerrür (suçun tekrarlanması) durumuna göre tamamen değişiklik gösterir.
Bu rehberde, güncel mevzuat ve kanun paketleri (7242, 7456, 7499, 7550 ve 7571 sayılı Kanunlar) doğrultusunda hazırladığı karmaşık infaz kurallarını, adım adım ve anlaşılır bir dille bir araya getirdik.
1. KISIM: KOŞULLU SALIVERİLME (ŞARTLA TAHLİYE) ORANLARI
Koşullu salıverilme, hükümlünün cezaevinde geçirmesi gereken asgari süreyi tamamladıktan sonra, kalan cezasını dışarıda "iyi halli" olarak geçirmesini sağlayan sistemdir.
Temel Kural
Genel koşullu salıverilme oranı 1/2’dir. Yani kural olarak alınan cezanın yarısı cezaevinde infaz edilir. Ancak bu kuralın çok önemli istisnaları mevcuttur:
İSTİSNAİ SUÇLAR VE ORANLARI
KOŞULLU SALIVERİLME ORANI, SUÇ TİPLERİ VE DURUMLAR
2/3 Oranına Tabi Suçlar
- Kasten öldürme (TCK 81, 82, 83)
- Nitelikli yaralama (Yüzün sürekli değişikliği - TCK 87/2-d)
- İşkence ve Eziyet (TCK 94, 95, 96)
- Cinsel saldırı ve taciz (TCK 102/1, 104/1, 105)
- Özel hayatın gizliliğini ihlal (TCK 132-138)
- Devlet sırlarına karşı suçlar (TCK 326-339)
- Adi suç örgütü kurmak, yönetmek veya örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenen suçlar
- MİT Kanunu kapsamındaki suçlar
- İtiyadi suçlular ve suçu meslek edinenler (TCK 58/9)
- Tekerrür: 1. defa tekerrür (mükerrirler) halinde (TCK 58)
2/3 Oranına Tabi Suçlar (Çocuklar)
- Çocuklar tarafından işlenen Cinsel Dokunulmazlığa Karşı Suçlar (TCK 102-105)
-Çocuklar tarafından işlenen Uyuşturucu Ticareti suçları (TCK 188)
- Çocuklar tarafından işlenen Terör Suçları (TMK) ve örgütlü suçlar
3/4 Oranına Tabi Suçlar
- Terör suçları (3713 Sayılı Terörle Mücadele Kanunu kapsamı - Yetişkinler)
- 2. defa tekerrür hali (5275 SK M. 108/3) (Yetişkinler)
- Cinsel Suçlar: Nitelikli cinsel saldırı, çocukların cinsel istismarı, reşit olmayanla cinsel ilişki (TCK 102/2, 103, 104/2-3) (Yetişkinler)
- Uyuşturucu Suçları: Uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti (TCK 188) (Yetişkinler)
28/06/2014 Öncesi: Bu tarihten önce işlenen cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar ve uyuşturucu ticareti suçlarında koşullu salıverilme oranı 2/3’tür.
01/07/2016 Öncesi/Sonrası: Kasten öldürmeye teşebbüs/neticesi sebebiyle ağırlaşmış yaralama (TCK 83, 87/2-d), işkence, eziyet ve MİT Kanunu kapsamındaki suçlarda 01/07/2016 öncesi işlenen suçlarda oran 1/2, bu tarihten sonra ise 2/3’tür. Çocukların adi örgütlü suçlarında da aynı tarih sınırı ile oran 1/2'den 2/3'e yükselmiştir.
MÜEBBET VE SÜRELİ CEZALARIN TAVAN SINIRLARI (01/06/2005 SONRASI)
Birden fazla cezanın toplanması (içtima) halinde cezaevinde geçecek azami süreler sınırlandırılmıştır:
-Tek Müebbet Hapis: Adi suçlarda 24 yıl; örgüt ve terör suçlarında 30 yıl.
-Birden Fazla Müebbet Hapis: Adi suçlarda 30 yıl; örgüt ve terör suçlarında 34 yıl.
-Tek Ağırlaştırılmış Müebbet: Adi suçlarda 30 yıl; örgüt suçlarında 36 yıl; terör suçlarında ise Hayat Boyu (Koşullu salıverilme uygulanmaz).
-Birden Fazla Süreli Hapis: Adi suçlarda en fazla 28 yıl; örgüt ve terör suçlarında en fazla 32 yıl cezaevinde kalınır.
2. KISIM: DENETİMLİ SERBESTLİK (DS) SÜRELERİ
Hükümlünün koşullu salıverilme tarihinden önce cezaevinden tahliye edilerek dışarıda denetim altında tutulması sürecidir.
GENEL KURAL VE ÖZEL GRUPLAR
Açık cezaevinde veya çocuk eğitimevinde bulunan iyi halli hükümlüler, koşullu salıverilmelerine 1 yıl veya daha az süre kaldığında denetimli serbestlikten yararlanabilir. Ancak bazı özel durumlarda bu süreler uzatılmıştır:
-0-6 Yaş Grubu Çocuğu Olan Kadınlar: Koşullu salıverilmesine 2 yıl veya daha az süre kalanlar.
-Ağır Hastalık, Engellilik veya Kocama Raporu Olanlar: Hayatını yalnız idame ettiremeyen ve bu durumu tam teşekküllü hastane ya da Adli Tıp Kurumu (ATK) raporuyla belgelenen iyi halli hükümlüler, koşullu salıverilmelerine 3 yıl veya daha az süre kala ayrılabilir.
CEZAEVİNDE ASGARİ KALIŞ SÜRESİ (1/10 KURALI)
04/06/2025 ve sonrasında işlenen suçlarda yeni bir kural getirilmiştir : Hükümlü, koşullu salıverilme tarihine kadar cezaevinde geçirmesi gereken sürenin en az 1/10’unu mutlaka ceza infaz kurumunda (CİK) geçirmek zorundadır. Bu süre hiçbir şekilde 5 günden az olamaz.
-Örnek: 1/2 infaz oranına tabi 1 yıl hapis cezası alan biri, doğrudan denetimli serbestliğe ayrılamaz; en az 18 gün cezaevinde kalması gerekir. 2 yıl hapis cezasında ise bu asgari süre 36 gündür.
30/03/2020 ÖNCESİ İŞLENEN SUÇLAR (GEÇİCİ MADDE 6)
30/03/2020 tarihine kadar işlenen suçlarda (aşağıda sayılan istisnalar hariç) genel denetimli serbestlik süresi 1 yıldan 3 yıla çıkarılmıştır.
-İstisna Suçlar (3 yıl DS uygulanamayan, eski kurallara tabi olanlar): Kasten öldürme , nitelikli yaralama (akrabaya karşı veya neticesi sebebiyle ağırlaşmış) , işkence , eziyet , cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar , uyuşturucu imal ve ticareti , özel hayatın gizliliği , devletin güvenliğine karşı suçlar ve terör suçları.
-Bu dönemde işlenen adi suçlarda, 0-6 yaş çocuklu kadınlar ve 70 yaşını bitirmiş kişiler için DS süresi 4 yıla çıkarılmıştır. Ağır hasta/engelli 65 yaş üstü hükümlüler ise azami süre sınırına bakılmaksızın doğrudan DS ile tahliye edilebilir.
3. KISIM: COVİD-19 SONRASI DÜZENLEMELER VE AÇIK CEZAEVİNE AYRILMA (GEÇİCİ 10. MADDE)
7456 ve 7571 sayılı Kanunlar ile hayatımıza giren bu düzenleme, 31/07/2023 tarihi ve öncesinde işlenen suçlar için çok büyük infaz avantajları sağlamıştır.
AÇIK CEZAEVİNE ERKEN AYRILMA ŞARTLARI (GEÇİCİ 10/6)
Devletin güvenliği, terör, örgüt faaliyetleri, cinsel suçlar, kasten öldürme (TCK 82/1-d,e,f) ve deprem nedeniyle binaların yıkılmasından doğan öldürme suçları hariç olmak üzere; 31/07/2023 ve öncesinde suç işlemiş olup kapalı cezaevinde bulunanlar:
1.Toplam cezası 10 yıldan az ise 1 ayını, 10 yıl veya daha fazla ise 3 ayını kapalı cezaevinde geçirmek,
2.Normal mevzuata göre açık cezaevine ayrılmasına 3 yıl veya daha az süre kalmış olmak şartıyla açık cezaevine ayrılabilirler.
DENETİMLİ SERBESTLİKTEN 3 YIL ERKEN YARARLANMA
Yukarıdaki şartla açığa ayrılanlar veya halihazırda açık cezaevinde olan hükümlüler, en az 3 ay açık cezaevinde kalmak şartıyla, denetimli serbestlik tarihine 3 yıl kala (yani 3 yıl erken) tahliye edilirler.
-Uyuşturucu Ticareti Örneği: 01/01/2022 suç tarihli uyuşturucu ticareti (TCK 188/3) suçundan 12 yıl alan bir kişi, normalde 4 yıl kapalıda kalması gerekirken bu düzenlemeyle 1 yıl kapalıda kaldıktan sonra açığa ayrılır. Açıkta 4 yıl kalması gerekirken 3 ay açıkta kaldıktan sonra toplamda 4 yıl ($1+3$) denetimli serbestlik avantajı elde ederek tahliye olur.
4. KISIM: ÖZEL İNFAZ USULLERİ
Hükümlünün durumu ve suçun niteliğine göre cezalar cezaevi dışında veya özel zaman dilimlerinde çektirilebilir. Bu usullerde "iyi hal" zorunluluğu yoktur, hakim takdirindedir.
HAFTA SONU VEYA GECELERİ İNFAZ (CİK M. 110/1)
Kasten işlenen suçlarda toplam 3 yıl, taksirli suçlarda (taksirle öldürme hariç) toplam 5 yıl veya daha az süreli hapis cezalarında uygulanabilir:
-Hafta Sonu İnfazı: Her cuma saat 19.00'da cezaevine girip pazar günü saat 19.00'da çıkma şeklindedir. İş durumuna göre hafta içine de uyarlanabilir.
-Geceleri İnfaz: Hafta sonları hariç olmak üzere, her gün saat 19.00'da cezaevine girip ertesi sabah saat 07.00'de çıkma usulüdür.
-İstisnalar: Terör, örgüt, cinsel suçlar, APC'den çevrilen hapisler ve koşullu salıverilmesi geri alınanlar ve DS ihalal edenler bu haktan yararlanamaz.
KONUTTA İNFAZ (EV HAPSİ)
Belirli yaş, cinsiyet veya sağlık durumundaki kişilerin cezalarını evlerinde çekmesidir. Suçtan doğan zararın giderilmiş olması şarttır.
-YAŞ VE CİNSİYET DURUMUNA GÖRE SINIRLAR:
*Kadın, çocuk veya 65 yaşını bitirmiş kişiler: 3 yıl veya daha az hapis cezaları.
*70 yaşını bitirmiş kişiler: 4 yıl veya daha az hapis cezaları.
*75 yaşını bitirmiş kişiler: 5 yıl veya daha az hapis cezaları.
*80 yaşını bitirmiş kişiler: 6 yıl veya daha az hapis cezaları.
-Doğum Yapan Kadınlar (M. 110/4): Doğurduğu tarihten itibaren 6 ay geçen ve toplam 5 yıl veya daha az cezası olan kadınlar (doğumdan itibaren 1 yıl 6 ay geçmeden talep edilmelidir) yararlanabilir.
-Ağır Hastalık veya Engellilik (M. 110/3): Ağırlaştırılmış müebbet hariç, cezaevi koşullarında hayatını yalnız idame ettiremeyeceği ATK raporuyla belirlenenler konutta infazdan yararlanabilir. Cezası 10 yıldan fazla olanlara elektronik kelepçe zorunludur.
5. KISIM: İNFAZIN ERTELENMESİ VE ARA VERME
Cezanın infazına henüz başlanmadan veya devam edilirken kanuni sebeplerle sürecin durdurulmasıdır.
HASTALIK NEDENİYLE ERTELEME (M. 16)
-Akıl Hastalığı: İnfaz doğrudan durdurulur ve hükümlü iyileşinceye kadar yüksek güvenlikli sağlık kurumunda tedavi altına alınır. Bu süre cezadan mahsup edilir.
-Hayati Tehlike Arz Eden Hastalıklar: Cezaevinde kalması mahkûmun hayatı için kesin bir tehlike oluşturuyorsa, ATK veya onaylı hastane raporuyla iyileşinceye kadar infaz ertelenir. Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezalarında infaza hiçbir surette ara verilemez.
-Gebelik ve Doğum Nedeniyle Erteleme: Gebe olan veya doğurduğu tarihten itibaren 1 yıl 6 ay geçmemiş kadınların cezası doğrudan ertelenir. (Koşullu salıverilmesine 6 yıldan fazla kalan ve tehlikeli sayılan örgütlü mahkûmlar hariçtir) .
ÇOCUĞUNUN HASTALIĞI NEDENİYLE KADIN HÜKÜMLÜNÜN ERTELEMESİ (M. 16/A)
Toplam 10 yıl veya daha az hapis cezası olan kadın hükümlünün, 18 yaşını doldurmamış, engelli veya ağır hasta bir çocuğu varsa infazı 1 yıla kadar ertelenebilir. Bu erteleme en çok 4 kez (her defasında 6 ayı geçmemek üzere) uzatılabilir. Hükümlüye yurt dışı yasağı ve belirli yükümlülükler getirilir.
HÜKÜMLÜNÜN İSTEMİYLE ERTELEME VE İNFAZA ARA VERME (M. 17)
-Çağrı Üzerine İstemle Erteleme: Kasten işlenen suçlarda 3 yıl, taksirli suçlarda 5 yıl veya daha az süreli hapis cezaları, hükümlünün talebiyle, her defasında 1 yılı geçmemek üzere en fazla 2 kez ertelenebilir.
-İnfaza Ara Verme (M. 17/4): Cezaevine girilmiş olsa bile; yükseköğrenimi bitirme, birinci derece yakının ölümü, ağır hastalığı veya ailenin ticari/tarımsal faaliyetlerinin durma noktasına gelmesi gibi ivedi durumlarda, Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından 1 yılı geçmeyen süreyle en fazla 2 defa infaza ara verilebilir.
-Erteleme Yasağı: Terör, örgüt, cinsel suçlar, mükerrirler (tekerrür), disiplin/tazyik hapisleri ve adli para cezasından çevrilen hapisler bu madde kapsamında ertelenemez.
ASKERLİK DURUMUNDA ERTELEME (M. 118)
Askerlik hizmetine başlamadan önce veya askerlik sırasında işlenen suçlardan dolayı alınan 1 yıl ve daha az süreli hapis cezaları ile adli para cezasından çevrilen hapislerin infazı, askerlik hizmetinin sonuna kadar kendiliğinden ertelenir. Hükümlü askerdeyken APC ödeme emri tebliğ edilebilir ancak ödeme süresi terhis tarihinden itibaren başlar.
ÖNEMLİ GENEL DİPNOTLAR VE PARASAL SINIRLAR (7499 SK - 8. YARGI PAKETİ)
-Adli Para Cezalarının (APC) Hapse Çevrilmesi: APC ödenmediği için hapse çevrilen cezalarda koşullu salıverilme hükümleri uygulanmaz. Bu cezalar bihakkın (kesintisiz) çektirilir. 12/03/2024 itibarıyla hapse çevrimde günlük borç hesabı 100 TL'den 500 TL'ye yükseltilmiştir.
-Kesinlik Sınırları (Tekerrüre Esas Olmama): 14/04/2011 - 01/06/2024 arası verilen 3.000 TL ve altındaki doğrudan adli para cezaları kesindir, sonraki suçlarda tekerrüre esas alınmaz.
-01/06/2024 tarihinden sonra verilen 15.000 TL ve altındaki adli para cezaları kesindir ve tekerrüre esas alınamaz.
